بررسی تطبیقی قید در دستور زبان فارسی و عربی- قسمت ۲۲

۵ـ ما+ فعل ماضی+ حتی «فَما أنطَقَ مادِحَهُ حَتَّی أسکَتَهُ» (خطبه:۴۴)
«هنوز ثناخوان به مداحی او برنخاسته بود که او را ساکت کرد»
۶-«حتَّی الآن» و «إلی‌الآن»
همواره:
فعل ناقص «مازال، لم‌یزل» «ولکِنَّهُ إلهٌ واحِدٌ کما وَصَفَ نَفْسَهُ؛ لایُضادُّهُ فی مُلْکِهِ أحَدٌ، و لایَزولُ أبَداً وَ لَمْ یَزَلْ» (نامه‌ی: ۳۱)
«ولیکن خدا، خدایی است یگانه، همان گونه که خود توصیف کرد، هیچ کس در مملکت داری او نزاعی ندارد، نابود شدنی نیست و همواره بوده است»
ناگهان
۱ـ «اذ» فجائیه که بعد از ظرف «بَینا» و «بینما» واقع می‌شود. «بینما خرجت من الدار إذ رأیت اسد فی الطریق» «از خانه که خارج شدم ناگهان در راه شیری دیدم»
۲ـ «اذا» فجائیه که بر جمله‌ی اسمیه واردمی‌شود. «فَاَلْقیا عَصاهُ فَإِذا هِیَ ثُعْبانٌ مُّبِین» (اعراف:۱۰۷) «سپس موسی عصایش را بیافکند که ناگهان اژدهایی بزرگ شد»
۳ـ کلمات «فجاهً» و «بَغْتَهً» «فَیَأتِیَهُم بَغْتَهً وَ هُمْ لایَشْعُرُون» (شعراء: ۲۰۲)
«ناگهان به سراغشان میآید در حالی که ایمان ندارند»
به زودی:
۱ـ فعل «یوشِکُ» که دلالت بر نزدیکی وقوع فعل دارد گاهی اوقات معنی «به‌زودی، اخیراً، تازگی» می‌دهد. «فَإنَّ النَّاس یُوشِکُ أنْ یَنْقَطِعَ بِِهِِمُ الأمَلُ و یُرْهِقَهُمُ الأجَلُ» (خطبه:۱۸۳).
«زیرا ناگهان آرزوهای مردم قطع شده و مرگ آنها را در کام خود میکشد»
۲ـ حروف «لیس» و «سوف» که بر فعل مضارع قرارمی‌گیرند. «.. فَلَسوفَ تَعلَمون..» (شعرا:۴۹)
«به زودی خواهید دانست »
۳ـ تعابیری مانند «قریباً، عن قریب، مندُ عهد قریب. . .»
فوراً:
۱ـ لم یلبَثْ (مالَبث) + ان + فعل ماضی «فَمَا لَبِِثَ أَن جَآءَ بِعِجْلٍ حَنِیذ» (هود:۶۹)
«طولی نکشید که گوسالهی بریانی آورد»
۲ـ «حالاً» که حال منصوب است.
۳ـ «عاجلاً» که نائب ظرف زمان است.
۴ـ تعابیری مانند: «من فوره، علی‌الفور، دون تأخیر، بالوقفه و. . .»
علاوه بر تعابیر و مترادفات لغوی بسیاری که در رابطه با قید زمان وجوددارد، از نظر نحوی، مفعول‌فیه‌هایی که معنای زمانی دارند نیز در مجموعه‌ی قیدهای زمان قرارمی‌گیرند.

 

۳-۲ قید مکان

 

قیدی است که مکان وقوع فعل را بیان‌می‌کند و شامل دو نوع است. نوع اول آن دسته از ظروفی است که مبهم هستند و احتیاج به مضاف‌الیهی دارند تا ابهامشان برطرف گردد. نوع دوم قیودی است که بر مکان‌های خاص دلالت می‌کند. معادل قیدهای مکانی مبهم همان جهات مختلف است که در عربی ظرف خوانده می‌شود.
بالا:
۱ـ فوق «وَ بَنَیْنا فَوْقَکُمْ سَبْعاً شِدَاداً» (نباء: ۱۲)
«و بر فراز شما هفت (آسمان) محکم بنا نهادیم»
پایین، زیر:
«إِذ أَنتُم بِالعُدوَهِ الدُّنیا وَ هُمْ بالعُدْوَهِ القُصوَیا والرَّکْبُ أَسْفَلَ مِنکُمْ» (انفال: ۴۲)
«در آن هنگام که شما در طرف پایین بودید و آنها در طرف بالا و کاروان پایینتر از شما بود»
۲ـ تحت، أسفَل «جنّاتٌ تَجْرِی مِن تَحْتِهَا الأنْهار» (حدید: ۱۲)
«باغهایی از بهشت که نهرها زیر درختان آن جاری است»
راست و چپ:
۳ـ یاسر، شِمال، یمین «وَ هُمْ رُقُودٌ وَ نُقَلِّبُهُمْ ذَاتَ الیَمینِ و ذَاتَ الشِّمال» (کهف:۱۸)
«در حالی که در خواب فرو رفته بودند و ما آنها را به سمت راست و چپ میگرداندیم»
جلو:
۴- أمامَ، إزاءَ، مقابل «وَاعْلَمْ أنَّ أمامَکَ طَرِیقاً ذا مسافَهٍ بَعیدَهٍ» (نامه: ۳۱)
«بدان راهی پر مشقت و بس طولانی در پیش روی داری»
پشت:
۵- خَلْف، وَراء «لَّایأتِیهِ البَاطِلُ مِن بَیْنِ یَدَیْهِ و لَا مِن خَلْفِهِ» (فصلت: ۴۲)
«که هیچ گونه باطلی، نه ازپیش رو و نه از پشت سر به سراغ آن میآید»
۶ـ برخی اسماء شرط نیز مانند: «حیثُما، أینَما، أینَ، أنّی، کلما» معنای قیدی دارند.
«أَینَمَا تَکُونُوا یُدرِککُّمُ المَوتُ» (النساء: ۷۸(. «هر کجا باشید مرگ را درک میکنید»
«و هُوَ مَعَکُمْ أیْنَ ماکُنْتُم» (حدید: ۴) «و هر کجا باشید او با شماست»
«حَیثُما أقبَلَت أقبَلَ عَلَیها» (خطبه:۱۰۹) «هر طرف برگردد او نیز میگردد»
نوع اول از ظرف مکان مانند:
۱-«أَیُهاالنّاسُ، الزُّهادهُقِصَرُالأمَلِ، والشُّکرُ عِندَ النِّعَم» (خطبه:۸۱)
«‌ای مردم یعنی کوتاه کردن آرزو و شکرگزاری به هنگام نعمتها»
۲- «فَقُتِلَ عُبَیدَهُ بنُ حارِثِ یَومَ بَدرٍ» (نامه:۹)
«عبیده بن حارث در جنگ بدر کشته شد»

 

۳-۳ قید مقدار

 

قیدی است که بیان‌گر کیفیت و چگونگی عامل خود است و معادلات آن عبارت است از:
۱ـ صفاتی که نایب مفعول‌مطلق هستند
«اُذکُروا اللهََ کثیراً» (انفال:۴۵) «خداوند را بسیار یاد کنید»
۲ـ «کل» و «بعض» که مضاف به مصدر هستند و از مفعول‌مطلق نیابت می‌کنند. «فَلا تَمِیلُوا کُلَّ المَیلِ» (نساء:۱۲۹) «ولی تمایل خود را بکلی متوجه یک طرف نسازید»
۳ـ اسم تفضیل مضاف به مصدر که نایب مفعول‌مطلق است. «کان یخاف أخی من الفأر أشَدَّ الخوف فی الطّفوله»

Share

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *