بینامتنیت قرآن و دفتر اول، دوم و سوم مثنوی از دیدگاه ژرار ژنت- قسمت ۸۱

سـاکــنان مَـقْــعَــدِ صِـــدْق خـــدا
بــرتــرنـد از عـرش و کرسی و خلا
(۱/۳۵۰۵)
اقتباس از آیات «إِنَّ الْمُتَّقینَ فی‏ جَنَّاتٍ وَ نَهَرٍ. فی‏ مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلیکٍ مُقْتَدِرٍ»، (بی‌گمان پرهیزگاران در باغ‌ها و [جوار] جویبارها هستند. در مقام و منزلتی راستین، نزد فرمانروای توانا.)، (قمر، ۵۴-۵۵). منظور مولانا این است که مردان حق از هرچه تصور کنی بالاترند و در پناه حق سکونت یافته‌اند

وانــمایـم رنــگ کـفــر و رنــگ آل
دســت‌ها بــبریـده أَصْـحـابُ الشِّـمال
(۱/۳۵۳۸)
الهام از آیات «وَ أَصْحابُ الشِّمالِ ما أَصْحابُ الشِّمالِ. فی‏ سَمُومٍ وَ حَمیمٍ. وَ ظِلٍّ مِنْ یَحْمُومٍ»، (و اصحاب شمال، چه حال دارند اصحاب شمال. در میان آتش‌باد و آب جوشند و سایه‌ای از دوده.)، (واقعه، ۴۱-۴۳). مطابق آیه مذکور «اصحاب شمال» گناهکارانند که نامه‌ی اعمالشان را به دست چپ آن‌ها می‌دهند.

عکـس حــق لا یَسْتَحْی زد شـرم شـد
گفـت هیـن درکش که اسبت گرم شـد
(۱/۳۵۵۰)
اقتباس از آیه «إِنَّ اللَّهَ لا یَسْتَحْیی‏ أَنْ یَضْرِبَ مَثَلاً ما بَعُوضَهً فَما فَوْقَها…»، (خداوند پروا ندارد که به پشّه و فراتر [یا فروتر] از آن مثل زند..)، (بقره، ۲۶) و «…وَ اللَّهُ لا یَسْتَحْیی‏ مِنَ الْحَقِّ…»، ( احزاب، ۵۳). «لایستحی»، مخفف «لا یستحیی»، به معنای شرم نمی‌کند است که این واژه‌ی قرآنی از آیات مذکور اقتباس شده است.

هـسـت در حـکـم بهـشـتـیّ جـلـیـل
هـمـچـو چـشـمـه سلسبیل و زنجـبیل
ایـن نـه زور مـا ز فـرمـان خـداسـت
چار جـوی جـنّـت انـدر حکم ماسـت
(۱/۳۵۶۵، ۳۵۶۶)
مصرع اول «وَ یُسْقَوْنَ فیها کَأْساً کانَ مِزاجُها زَنْجَبیلاً. عَیْناً فیها تُسَمَّى سَلْسَبیلاً»، (و در آنجا با آنان جامی بنوشانند که آمیزه‌ی آن زنجبیل است. از چشمه‌ای در آنجا که سلسبیل نامیده می‌شود.)، (انسان، ۱۷-۱۸).
مصرع دوم «مَثَلُ الْجَنَّهِ الَّتی‏ وُعِدَ الْمُتَّقُونَ فیها أَنْهارٌ مِنْ ماءٍ غَیْرِ آسِنٍ وَ أَنْهارٌ مِنْ لَبَنٍ لَمْ یَتَغَیَّرْ طَعْمُهُ وَ أَنْهارٌ مِنْ خَمْرٍ لَذَّهٍ لِلشَّارِبینَ وَ أَنْهارٌ مِنْ عَسَلٍ مُصَفًّی و لَهُمْ فیها مِنْ کُلِّ الثَّمَراتِ وَ مَغْفِرَهٌ مِنْ رَبِّهِمْ کَمَنْ هُوَ خالِدٌ فِی النَّارِ وَ سُقُوا ماءً حَمیماً فَقَطَّعَ أَمْعاءَهُمْ»، (وصف بهشتى که به پرهیزگاران وعده داده شده است [چنین است که‏] در آن جویهایى از آب ناگندا، و جویهایى از شیرى که مزه‏اش تغییرناپذیر است، و جویهایى از شراب لذت‏بخش آشامندگان، و جویهایى از عسل پالوده [روان‏] است، و برایشان در آنجا همه‌گونه میوه هست، و نیز آمرزش از جانب پروردگارشان؛ [آیا چنین کسی] همانند کسی است که جاودانه در آتش است؟ به آنان آبی جوشان نوشانده می‌شود که دل و روده‌هایشان را پاره پاره می‌کند.)، (محمد، ۱۵). این دو بیت مولانا، مثال‌هایی از زبان پیامبر (ص) است برای سکوت کردن و دیدن عمق قدرت حق، که با استفاده مفاهیم آیات مذکور می‌گوید دریا در اختیار انسان است. در بهشت به «حکم بهشتیِ» پروردگار، چشمه سلسبیل و شرابی که عطر و طعم زنجبیل دارد در اختیار مؤمنان است…

بــر شمــا مـحـتـوم تــا یـوم التّـنـاد
بعـد از آن یــا حَـسْـرتا شد یـا عـبـاد
(۱/۳۵۸۸)
مصرع اول اقتباس از آیات «یا حَسْرَهً عَلَى الْعِبادِ ما یَأْتیهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلاَّ کانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ»، (ای دریغ بر بندگان؛ هیچ پیامبری برای آنان نیامد، مگر آنکه او را ریشخند می‌کردند.)، (یس، ۳۰) و «أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ یا حَسْرَتى‏ عَلى‏ ما فَرَّطْتُ فی‏ جَنْبِ اللَّهِ وَ إِنْ کُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرینَ»، (تا مبادا کسی بگوید واحسرتا در آنچه در کار خداوند فروگذار کردم؛ و به راستی که از ریشخندکنندگان بودم.)، (زمر، ۵۶).
مصرع دوم اقتباس از آیه «وَ یا قومِ إِنّی أَخافُ عَلیکُم یَومَ التَّنادِ.» (و ای قوم من، من بر شما از روز فریادخواهی بیمناکم.)، (غافر، ۳۳). مولانا از این آیات استفاده می‌کند تا بگوید اگر ارزش معنویت و پیوند با حق در زندگی با ارزش کم رنگ شود، بعد از آن جز حسرت و عذاب چیزی نخواهد بود.

مــر غلامــان را و خـوردنـد آن ز بیـم
گـشت سـاقـی خواجه از آب حمـیــم
(۱/۳۶۰۰)
اشاره به عبارت قرآنی «… لَهُمْ شَرابٌ مِنْ حَمیمٍ وَ عَذابٌ أَلیمٌ بِما کانُوا یَکْفُرُونَ»، (… و به خاطر کفری که ورزیده‌اند، نوشابه‌ای از آب گرم و عذابی دردناک [در پیش] دارند.)، (انعام، ۷۰). مولانا واژه‌ی حمیم که به معنای گرم است از آیه قرآن گرفته است تا یادآور عذاب کافران در جهنم باشد.

خــود خــدا پـیـدا کـنـد عـلـم لـدن
ای بـــرادر دســت وادار از ســخــن
(۱/۳۶۴۸)

این مطلب را هم بخوانید :  تأثیر کیفیت خدمات بانکی بر رضایتمندی مشتریان (مورد مطالعه بانک های صادرات حوزه اردستان)- قسمت ...

دانلود متن کامل پایان نامه در سایت jemo.ir موجود است