تحقیق دانشگاهی – بینامتنیت قرآن و دفتر اول، دوم و سوم مثنوی از دیدگاه ژرار …

مصرع دوم اشاره به عبارت قرآنی «وَ عَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْماً» (… و از پیشگاه خود به او علم لدنّی آموخته بودیم.)، (کهف، ۶۵). منظور علم لدنی که در عبارت قرآنی و بیت مذکور به آن اشاره شده است علمی است که جز خداوند کسی در آن دخالت ندارد و از راه اکتساب و استدلال به دست نمی‌آید و حق به واصلان می‌دهد.

أَیُّ شَــیْ‏ءٍ اَعــظــمُ الشّــاهــد الــه
پس بــود خــورشیـد را رویـش گواه
(۱/۳۶۴۹)
الهام از عبارت قرآنی «قُلْ أَیُّ شَیْ‏ءٍ أَکْبَرُ شَهادَهً قُلِ اللَّهُ شَهیدٌ بَیْنی‏ وَ بَیْنَکُمْ…»، (بگو [و بپرس] شهادت چه کسی برتر است، بگو خدا که بین ما و شما گواه است…)، (انعام، ۱۹). مولانا از این آیه الهام گرفته و در آن تغییراتی ایجاد کرده است تا بگوید روی خورشید گواه وجود خورشید است، بزرگترین گواه، خداوند است.

انّـــــه لا ربّ الّا مـــــن یَـــــدوم
یشهد اللّـه و المـلک و اهـل العلـوم
(۱/۳۶۵۱)
اقتباس از آیه «شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ وَ الْمَلائِکَهُ وَ أُولُوا الْعِلْمِ قائِماً بِالْقِسْطِ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ الْعَزیزُ الْحَکیمُ»، (خداوند که در دادگری استوار است و فرشتگان و عالمان [راستین] گواهی می‌دهند که خدایی جز او نیست؛ آری جز او که پیروزمند فرزانه است، خدایی نیست.)، (آل عمران، ۱۸). مولانا می‌گوید خدا و فرشته و اهل علم گواهی می‌دهند که جز آن‌که جاودانه است خدایی نیست و این مضمون را از آیه مذکور اقتباس کرده است.

بــر مـراتـب هـر مـلـک را آن شـعاع
زاجــنـــحــه نــور ثــلاث او ربــاع
(۱/۳۶۵۸)
اقتباس از آیه «الْحَمْدُ لِلَّهِ فاطِرِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ جاعِلِ الْمَلائِکَهِ رُسُلاً أُولی‏ أَجْنِحَهٍ مَثْنى‏ وَ ثُلاثَ وَ رُباعَ یَزیدُ فِی الْخَلْقِ ما یَشاءُ إِنَّ اللَّهَ عَلى‏ کُلِّ شَیْ‏ءٍ قَدیرٌ»، (سپاس خداوند را، پدید آورنده آسمانها و زمین، که فرشتگان را پیام رسان گردانده است، [فرشتگانى‏] که داراى بالهاى دوگانه و سه‏گانه و چهارگانه‏اند، در آفرینش هر چه خواهد مى‏افزاید، بى‏گمان خداوند بر همه چیز تواناست)، (فاطر، ۱). مولانا با اقتباس از آیه فرشتگان را پیام‌آورانی می‌شمارد که دارای دویا سه یا چهار بال‌اند.

نـــاز نــــازان رَبَّـــنــا أَحْـیَــیْـتَـنَـا
پــای کـوبـان دســت افشــان در ثـنـا
(۱/۳۶۸۱)
اقتباس از آیه «قالُوا رَبَّنا أَمَتَّنَا اثْنَتَیْنِ وَ أَحْیَیْتَنَا اثْنَتَیْنِ فَاعْتَرَفْنا بِذُنُوبِنا فَهَلْ إِلى‏ خُرُوجٍ مِنْ سَبیلٍ»، (گویند پروردگارا ما را دوبار میراندی، و دوبار زنده کردی، ما به گناهانمان اعتراف کرده‌ایم، پس آیا برای بیرون رفتن [از اینجا] راهی هست؟)، (غافر، ۱۱). مولانا اشاره به کسانی دارد که از هستی خود فنا شده و از حق حیات دیگری یافتند و گروه گروه پای کوبان و دست افشان خدا را ستایش می‌کنند و می‌گویند پروردگارا تو ما را زنده کردی در مصرع دوم مولانا اشاره‌ای به آیه مذکور می‌کند تا کلام خود به عبارت قرآنی مستند سازد.

زَهــره نـه تـا دفــع گــوید یـا جواب
دیــو مـی‌ســازد جِـفـانٍ کَـالْـجَــواب
(۱/۳۶۸۹)
الهام از آیه «یَعْمَلُونَ لَهُ ما یَشاءُ مِنْ مَحاریبَ وَ تَماثیلَ وَ جِفانٍ کَالْجَوابِ وَ قُدُورٍ راسِیاتٍ اعْمَلُوا آلَ داوُدَ شُکْراً وَ قَلیلٌ مِنْ عِبادِیَ الشَّکُورُ»، ([آنان‏] براى او هر چه مى‏خواست از محرابها و نقش و نگارها و کاسه‏هاى بزرگ حوض مانند، و دیگدان‌هاى استوار [و غیر قابل نقل‏] مى‏ساختند، [و گفتیم‏] اى خاندان داوود سپاس ورزید، و از بندگان من اندکى سپاسگزار هستند.)، (سبأ، ۱۳). «جفان کالجواب» یعنی کاسه‌هایی به بزرگی حوض، و اشاره‌ای به آیه مذکور.

کـامد از وی خــوان و نـان بـی‌شبـیـه
در مــروّت ابــر مــوسایـی به تــیــه
پختــه و شـیـریـن کند مردم چو شهد
ابـرها گـنـدم دهــد کان را بـه جهــد
پختــه و شـیـریـن بـی‌زحـمـت بـداد
ابــر مــوسی پــرّ رحمـت برگــشـاد
رحمــتـش افـراخـت در عـالم عـلـم
از بــرای پـخــتـــه خــواران کـــرم
کــم نـشــد یـک روز زان اهل رجـا
تــا چـهـل سـال آن وظیـفه و آن عطا

دانلود متن کامل این پایان نامه در سایت abisho.ir
Share