پژوهش دانشگاهی – بینامتنیت قرآن و دفتر اول، دوم و سوم مثنوی از دیدگاه ژرار ژنت- قسمت …

رجعتش دادی که رَست از دیو زشت
آنـچـنــان که آدم بیفـتـاد از بهـشـت
لـعـنـت حـاسـد شــده آن دمـدمـه
در حـقیــقـت نـفـع آدم شـد هــمه
(۲/۲۵۰۹ و ۲۵۱۱)
بیت اول اقتباس از آیه «فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ کَلِماتٍ فَتابَ عَلَیْهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحیمُ»، (آنگاه آدم کلماتی از پروردگارش فرا گرفت و [خداوند] از او در گذشت، چه او توبه پذیر مهربان است.)، (بقره، ۳۷).
بیت دوم الهام از آیه «وَ إِنَّ عَلَیْکَ اللَّعْنَهَ إِلى‏ یَوْمِ الدِّینِ»، (و تا روز جزا بر تو لعنت باد.)، (حجر، ۳۵). مولانا با اقتباس و الهام از آیات مذکور می خواهد به این نتیجه برسد که در واقع همه‌ی آن حیله‌ها و مکرهایى که شیطان علیه حضرت آدم به‌کار برده بود، به سود آدم تمام شد و سبب لعنت خود شیطان گردید.

آن اَنــا در وقـت گفتـن رحمـتـسـت
آن اَنــا بـی‌وقـت گـفتـن لـعـنـتـست
آن اَنــا فــرعون لـعـنـت شـد ببیــن
آن اَنــا مـنـصور رحـمـت شـد ببیـن
(۲/۲۵۲۵-۲۵۲۶)
الهام از آیات «فَقالَ أَنَا رَبُّکُمُ الْأَعْلى‏. فَأَخَذَهُ اللَّهُ نَکالَ الْآخِرَهِ وَ الْأُولى»، (و گفت من پروردگار برتر شما هستم. آنگاه خداوند به عقوبت [گناه] واپسین و نخستین او را فروگرفت.)، (نازعات، ۲۴-۲۵). مولانا در این ابیات می‌گوید  انا الحق فرعون، ناشى از انانیّت او بود، در حالى که انا الحق، منصور حلاج ناشى از فناى او در ذات احدیت و در حال نفسانیّات و خودبینى‌ها اگر دم از انا الحق بزنى، لعنت خدا را براى خود خریده‌اى؛ ولى اگر پس از فناى خودبینى و نفى وجود مجازى و موهوم خود، نداى انا الحق برآورى، رحمت خداوندى شامل تو گشته است؛ زیرا این ندا، نداى حق است و گوینده، اوست نه تو. بنابراین او ضمن استفاده از آیه در منطقی متفاوت از شأن نزولش، از آن تفسیری متفاوت ارائه می‌دهد.

پـیـش آن کسـبسـت لعـب کـودکـان
حــق تعالـی گفـت کین کسب جهان
(۲/۲۶۰۰)
الهام از آیه «وَ ما هذِهِ الْحَیاهُ الدُّنْیا إِلاَّ لَهْوٌ وَ لَعِبٌ وَ إِنَّ الدَّارَ الْآخِرَهَ لَهِیَ الْحَیَوانُ لَوْ کانُوا یَعْلَمُونَ»، (و این زندگانی دنیا جز سرگرمی و بازیچه نیست، و اگر می‌دانستید بی‌گمان سرای آخر کانون زندگی است.)، (عنکبوت، ۶۴). مفهوم آیه مذکور را در بیت می‌توان یافت.

درفـکـنــدی در عــذاب و انــدهان
عــاد را تــو بــاد دادی در جـهــان
در سیاهـابـه ز تــو خـوردند غــوط
از تــو بـود آن سنگـسـار قوم لــوط
(۲/۲۶۶۶-۲۶۶۷)
الهام از آیات «کَذَّبَتْ عادٌ فَکَیْفَ کانَ عَذابی‏ وَ نُذُرِ. إِنَّا أَرْسَلْنا عَلَیْهِمْ ریحاً صَرْصَراً فی‏ یَوْمِ نَحْسٍ مُسْتَمِرٍّ»، ([قوم] عاد تکذیب کردند، پس [بنگر تا] عذاب و هشدار من چگونه بود. ما بر آنان بادی سخت سرد در روزی شوم دنباله‌دار فرو فرستادیم.)، (قمر، ۱۸-۱۹).
الهام از آیه «وَ أَمْطَرْنا عَلَیْهِمْ مَطَراً فَانْظُرْ کَیْفَ کانَ عاقِبَهُ الْمُجْرِمینَ»، (و بر آنان بارانی [از سنگ] باراندیم، بنگر که سرانجام گناهکاران چگونه بود.)، (اعراف، ۸۴). مولانا از آیات در منطق تمثیلی استفاده کرده است.

نیـسـت دستـان و فسـونش را حدی
نــوحـه‌ی انّــا ظَـلَـمْـنـــا مـی‌زدی
(۲/۲۷۱۵)
اقتباس از آیه «قالا رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا وَ إِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنا وَ تَرْحَمْنا لَنَکُونَنَّ مِنَ الْخاسِرینَ»، (گفتند پروردگارا بر خود ستم کرده‌ایم و اگر بر ما نبخشایی و بر ما رحمت نیاوری بی شک از زیانکاران خواهیم بود.)، (اعراف، ۲۳). مولانا از کلمات قرآنی استفاده کرده است و می‌گوید آدم شیون و ناله مى‌کرد که: «ما بر خود ستم کردیم» و حیله و فریب ابلیس، پایانى ندارد.

مـسجـدی سـازیـم و بود آن مـرتدی
کــز بــرای عــــزِّ دیــن احــمـدی
مسـجـدی جـز مسجـد او سـاختـنـد
ایــن چنـیـن کـژ بـازیـی مـی‌باختنـد

دانلود کامل پایان نامه در سایت pifo.ir موجود است.